RIP Reflectieverslag

Studenten hebben vaak een hekel aan reflectieverslagen. En dat is niet voor niks. Meestal doen ze niet genoeg waar ze voor bedoeld zijn, en daarnaast leveren ze een hoop problemen op. Nu, met AI, hebben ze echt hun langste tijd gehad. In een tijd waarin studenten met één prompt een ogenschijnlijk diepgaand reflectieverslag kunnen genereren, wordt pijnlijk duidelijk wat we studenten al die tijd lieten oefenen. 

Ergens aan het begin van deze eeuw gaf ik een training aan een team docenten in het HBO over reflectievaardigheden. Ik deelde geanonimiseerde, door hun eigen studenten gefabriceerde reflectieverslagen uit en vroeg ze de verslagen van feedback te voorzien zoals ze gewend waren en er ook een cijfer aan te geven. We vergeleken de cijfers. Die liepen uiteen tussen de 3 en de 9. Voor hetzelfde verslag!

Nu is het becijferen van reflectieverslagen natuurlijk sowieso discutabel, maar dit ging meer over of de docenten het eens waren over wat “goed” was, als het om reflecteren ging, en waar zij vonden dat studenten nog wat te leren hadden. Ook dat liep enorm uiteen. 

Veel ging over vorm: lengte, structuur, taal. Als het over inhoud ging werd “diepgang” als criterium belangrijk gevonden, maar wat de een diepgaand vond, vond de ander juist oppervlakkig. 

Uit gesprekken met studenten blijkt steeds dat zij reflectieverslagen vooral zien als een verplichte en vervelende exercitie, waarbij ze proberen dat op te schrijven wat docenten graag zien. Terwijl mij reflecteren zelden een doel op zich is, maar bedoeld als vaardigheid die de student zou moeten helpen bij het leren. 

Ik herinner me ook nog een student aan de lerarenopleiding die uitstekend lesgaf. Gestructureerd, enthousiasmerend, uitstekend voorbereid en hij reageerde adequaat op ordeverstoringen, aandachtsverlies bij leerlingen of onverwachte situaties. Daaruit bleek dus dat hij reflecteerde. Immers, je kunt je handelen niet aanpassen als je geen beeld hebt van wat er gebeurt bij jou en de ander, wat je doet en wat het effect daarvan is. Hij maakte ook mooie groei door tijdens zijn stage. 

Maar zijn begeleider wilde hem geen voldoende geven, omdat ze vond dat hij niet goed reflecteerde. Daarmee bedoelde ze dat als zij hem na afloop van de les vragen stelde, hij daar niet de antwoorden op gaf die ze graag wilde horen. Zijn antwoorden waren kort, en gingen meer over de situatie dan over hemzelf. Hij sprak weinig over emoties. Hij dacht te weinig over zichzelf na, concludeerde zij. En kon dus niet goed genoeg reflecteren voor een beginnend docent. 

Reflectie is bij uitstek persoonlijk. Goede reflectie is authentiek. Alleen dan voelt het eigen, en helpend. Mensen vinden hun eigen vorm of taal, waarmee ze zichzelf helpen hun gedrag aan te passen en beter te worden in wat ze doen. Dat is soms onbeholpen. Soms gebruiken studenten woorden voor hun gevoel of handelen die niet de lading dekken. Maar als zij zelf begrijpen wat ze ermee bedoelen en bij kunnen sturen is dat geen probleem. Sommige studenten zijn helemaal niet zo talig. Zij denken meer in beelden of situaties. Ook dat hoeft geen belemmering te zijn voor een succesvolle reflectie. 

Veel reflectie gaat snel, intuïtief, zonder veel woorden. Iets pakt anders uit dan je wilde, en je stuurt bij. Als het wat complexer wordt, kan het helpen er wat langer en gestructureerder over na te denken. Vaak is het ook heel helpend als iemand je daarbij helpt, door je vragen te stellen, je op blinde vlekken te wijzen. 

In je eentje, achter je laptop, is het moeilijk om je eigen blinde vlekken en onbewuste patronen te ontdekken. In de praktijk wordt het reflectieverslag als werkvorm/oefening en als toets gebruikt. Voor beide is het in mijn ogen niet zo geschikt. Dat was het al niet, maar in tijden van AI is het helemaal de vraag wat je studenten nu laat oefenen of wat je nu echt toetst. AI is hier niet de oorzaak van het probleem, maar het legt bloot wat altijd al het probleem was. Studenten die goed zijn in opschrijven wat docenten graag lezen scoren punten op reflectie. Dát wordt steeds makkelijker met AI. Het echte, authentieke leerproces is moeilijk te vangen in deze vorm. 

We hebben reflectie verward met het vermogen een geloofwaardig reflectieverhaal te produceren. Reflecteren is een belangrijke vaardigheid. Voor veel beroepen is het essentieel. Ook helpt het je bij het leren. Het is belangrijk daar aandacht aan te geven in het onderwijs, maar het reflectieverslag als vorm mag nu echt de prullenbak in. 

Gelukkig zijn er alternatieven, die je studenten wel echt leren nadenken:

• Leer reflecteren in interactie. Werk in de groep, met stellingen, dilemma’s, casussen die uit het leven gegrepen zijn. Laat studenten verwoorden wat ze zouden doen en waarom, vraag door, laat ze luisteren naar elkaar. Maak het denkproces achter de standpunten zichtbaar. 
• Laat ze kennis maken met verschillende perspectieven. Nodig gastsprekers uit, ga gesprekken aan, zorg dat ze gaan nadenken over alles wat tot nu toe vanzelfsprekend leek. 
• Werk met realistische werkvormen waar ze zichzelf kunnen tegenkomen en ga geen ongemak uit de weg. Challenge based learning, projectmatig werken, echte casussen. Hoe levensechter hoe beter. De wereld als spiegel. 
• Als je ze wil laten schrijven, laat ze dan vrij journallen. Laat ze oefenen met het ongecensureerd opschrijven of verbeelden van hun gedachten, gevoelens en ervaringen. Dat kan in woord en beeld. Hoe minder norm, hoe beter. Dus het mag ook lelijk, onbeholpen of ongestructureerd zijn. Hier geef je uiteraard geen cijfer voor. 
• Leef het voor. Laat zien hoe jij reflecteert, door hardop bij te sturen, jezelf te ondertitelen, te delen hoe je van je ervaringen hebt geleerd. 

Kortom, geef betekenisvol, authentiek onderwijs, durf te raken en neem jezelf als mens mee. Dan geef je ze ervaringen die ze niet vergeten en leren ze echt reflecteren. Ze hoeven niet eens altijd te weten dat het zo heet.