Overslaan en naar de inhoud gaan

Hoeveel autonomie geef je leerlingen?

Autonomie, relatie, competentie, en als dat maar op orde is dan raken ze wel gemotiveerd toch? Leerlingen meer autonomie geven lijkt dan een goed idee. Laat ze zelf kiezen. Hoe ze aan iets werken, in welke volgorde, met wie? Hoe ze leren, hoe ze willen laten zien dat ze de stof beheersen. Het klinkt logisch en aantrekkelijk. Ik vind het zelf eigenlijk ook altijd wel motiverend als ik zelf mag bepalen.

En toch werkt in het onderwijs in de praktijk vaak niet zo.

Sommige leerlingen bloeien op van ruimte en keuzes, maar anderen raken het overzicht kwijt, gaan uitstellen en weten niet hoe ze moeten beginnen. En daar heb je als docent dan weer veel werk van: je moet ze aanspreken, op gang helpen, inspireren, uitdagen… Sommige motivatieproblemen worden niet veroorzaakt door te weinig autonomie, maar door te veel vrijheid.

Autonomie is niet hetzelfde als zelf bepalen

Autonomie bestaat bij de gratie van verbinding. Zonder anderen is autonomie niet veel waard: je hebt in veel gevallen anderen nodig om samen te ontdekken wie je bent, waar jouw ruimte begint, en waar die van de ander. In de klas zou je dat een “pedagogisch contract” kunnen noemen: afspraken tussen jou en de leerlingen over wat jij bepaalt en wat zij zelf mogen bepalen. En waarover jullie het kunnen hebben. Pubers zijn dol op autonomie en hebben nog best veel kaders en sturing nodig van de volwassenen om hen heen. Een heerlijke combinatie.

Een veelvoorkomend misverstand is dat autonomie vooral betekent dat leerlingen mogen kiezen. Natuurlijk kunnen keuzes helpen. Maar autonomie gaat over meer dan dat. Een leerling kan ook autonomie ervaren bij een opdracht die jij als docent hebt bedacht. Bijvoorbeeld wanneer hij begrijpt waarom die opdracht belangrijk is, merkt dat zijn mening serieus wordt genomen en ruimte krijgt om op zijn eigen manier aan het werk te gaan. Andersom kan een leerling uit drie opdrachten mogen kiezen en toch het gevoel hebben dat hij vooral doet wat de docent wil.

Communicatie bepaalt de beleving

Het gaat dus niet alleen om de hoeveelheid keuzevrijheid, maar ook om hoe je met leerlingen communiceert. Leg je uit waarom je iets vraagt? Luister je naar hun bezwaren? Geef je ruimte aan hun ideeën? En laat je merken dat je begrijpt dat niet iedere opdracht vanzelf leuk of interessant is?

Daarmee kun je al veel doen om de autonomie van leerlingen te ondersteunen, ook wanneer er weinig te kiezen valt.

Pedagogisch contract

Wat ligt vast en waarom? Waar hebben leerlingen invloed op? Welke verantwoordelijkheid hoort daarbij? En wat doe je als het niet lukt? Je hoeft daarbij echt niet alles ter discussie te stellen.

Sommige zaken bepaal jij als docent. Omdat je weet wat leerlingen moeten leren, omdat je zicht hebt op wat ze aankunnen of omdat bepaalde afspraken nodig zijn om goed te kunnen werken. Maar binnen die grenzen kun je wel het gesprek aangaan.

Vraag bijvoorbeeld:

  • Wat helpt jullie om goed aan het werk te gaan?
  • Wanneer is het fijn om zelf te mogen kiezen?
  • Wanneer hebben jullie juist behoefte aan meer uitleg of begeleiding?
  • Welke afspraken helpen ons om zelfstandig te werken?
  • Wat hebben jullie van mij nodig als het lastig wordt?

Daarmee geef je ze nog niet per se meer opties of meer vrijheid, maar je laat vooral merken dat je luistert en hun ervaring en beleving belangrijk vindt. Je helpt jezelf aansluiten bij wat ze aangeven nodig te hebben. Ze voelen zich serieus genomen. En juist dat versterkt de beleving van autonomie. Leerlingen hebben een eigen stem, en jij hoort ze, en binnen de mogelijkheden hou je er rekening mee. En als dat niet kan, dan ben je daar helder over. Ook dat is serieus nemen.

Drie valkuilen bij autonomie in de klas

1. Denken dat meer autonomie altijd beter is

Wat voor de ene leerling prettig werkt, kan voor de andere leerling veel te moeilijk zijn. Een leerling die goed kan plannen, vindt het misschien heerlijk om een weektaak zelfstandig in te delen. Een leerling die daar nog moeite mee heeft, heeft juist meer houvast nodig.

Kijk dus niet alleen naar hoeveel vrijheid je geeft, maar vooral naar wat leerlingen op dat moment aankunnen.

2. Autonomie verwarren met leerlingen loslaten

Zelfstandig leren betekent niet dat leerlingen alles zelf moeten uitzoeken. Je kunt leerlingen prima zelf laten werken en ondertussen duidelijke instructies geven, hun voortgang volgen en hulp bieden wanneer dat nodig is.

Sterker nog: juist die ondersteuning maakt het vaak mogelijk om steeds zelfstandiger te worden.

3. Denken dat alle leerlingen dezelfde keuzes willen

Niet iedere leerling zit te wachten op meer keuzevrijheid. Sommige leerlingen vinden kiezen lastig of willen gewoon weten wat de bedoeling is. Dat betekent niet automatisch dat ze geen behoefte hebben aan autonomie. Misschien willen ze vooral begrijpen waarom ze iets moeten doen. Of willen ze graag serieus genomen worden als ze aangeven dat iets niet werkt.

Autonomie ondersteunen begint daarom niet met het aanbieden van zoveel mogelijk keuzes, maar met begrijpen wat jouw leerlingen nodig hebben.

Vijf manieren om autonomie te versterken zonder de structuur te verliezen

1. Maak duidelijk wat vaststaat en wat vrij is.

Vertel bijvoorbeeld: “Aan het einde van de les moet iedereen deze drie opdrachten hebben gemaakt. Je mag zelf kiezen in welke volgorde je ze doet.”

2. Geef keuzes die leerlingen aankunnen.

Begin klein. Laat leerlingen bijvoorbeeld kiezen tussen twee manieren om te oefenen, in plaats van ze volledig zelf te laten bepalen hoe ze een leerdoel bereiken.

3. Leg uit waarom je iets belangrijk vindt.

Niet iedere opdracht is leuk. Dat hoeft ook niet. Maar als leerlingen begrijpen waarom ze iets doen, kunnen ze er makkelijker achter staan.

4. Vraag wat leerlingen nodig hebben.

Merk je dat zelfstandig werken niet goed loopt? Vraag dan niet alleen waarom leerlingen niet aan het werk gaan, maar ook wat hen zou helpen. Misschien hebben ze meer uitleg nodig, een duidelijkere planning of juist wat meer ruimte.

5. Pas de ruimte aan als dat nodig is.

Autonomie is geen alles-of-nietsverhaal. Je kunt leerlingen meer ruimte geven als het goed gaat en tijdelijk meer begeleiding bieden als ze vastlopen.

Het doel is niet dat leerlingen alles alleen kunnen, maar dat ze steeds beter leren omgaan met de ruimte die ze krijgen.

De belangrijkste vraag is niet: hoeveel vrijheid geeft ik?

De vraag is niet hoeveel autonomie je leerlingen geeft, maar of leerlingen binnen jouw onderwijs voldoende autonomie ervaren om gemotiveerd aan het werk te gaan. Dat vraagt om een combinatie van duidelijke verwachtingen, passende begeleiding en ruimte voor de stem van leerlingen. Soms betekent dat meer keuzevrijheid. Soms juist meer structuur. En heel vaak betekent het vooral: met leerlingen in gesprek gaan.

Want je hoeft als docent niet alles los te laten om leerlingen het gevoel te geven dat ze invloed hebben op hun eigen leerproces.

Meer weten over leerlingen motiveren?

Samen aan de slag met motiverend onderwijs?

Hoe geef je leerlingen ruimte zonder dat ze vastlopen? En hoe zorg je ervoor dat autonomie, structuur en begeleiding elkaar versterken?

Dat zijn mooie vragen om samen met collega’s te onderzoeken.

In mijn lezingen, workshops en studiedagen over motivatie en motiverend onderwijs verbind ik wetenschappelijke inzichten met herkenbare situaties uit de klas. Geen standaardrecepten, maar praktische ideeën waarmee je als docent of team zelf verder kunt.

Wil je met jouw team aan de slag met motivatie en autonomie in de klas?

Renske Dijkstra

Lees ook

“De wetenschap zegt… ”  “Uit onderzoek…
Autonomie, relatie, competentie, en als dat maar…
In het kort: Reflectieverslagen laten niet altijd…
Intrinsieke motivatie is natuurlijk prachtig. Als…
Veel docenten die ik zo vlak voor de…